Kiedy odporność dziecka lub dorosłego  obniża się, np. w wyniku innej choroby lub przyjmowanych leków, może dojść do uaktywnienia się wirusa VZV. Pojawia się pęcherzykowata wysypka, czyli półpasiec na wybranym fragmencie ciała. Półpasiec może przytrafić się każdemu, nawet najmłodszym. Ryzyko zachorowania jest 20 razy wyższe jeśli na ospę wietrzną chorowaliśmy w dwóch pierwszych latach życia. Na ospę wietrzna choruje się zwykle raz w życiu, natomiast półpasiec można przechodzić kilkakrotnie.

Warto wiedzieć, że ospa wietrzna jest jedną z najbardziej zakaźnych chorób. Jedynymi nosicielami i bezpośrednimi źródłami VZV są osoby chore na ospę wietrzną lub półpasiec. Zakażenie szerzy się drogą kropelkową stąd podatność na zakażenie tym wirusem jest powszechna. W bezpośrednich kontaktach między domownikami zakaża się około 90% osób podatnych na zakażenie. Pocieszające jest to, że po kontakcie z chorym na półpasiec ryzyko zachorowania na ospę wietrzna zmniejsza się i wynosi około 15-20%. Kto może zachorować na ospę wietrzną? Każdy, kto nie przebył wcześniej choroby lub nie był zaszczepiony. Okres wylęgania ospy wietrznej jest dość długi, wynosi najczęściej 14-17 dni. Chorzy zaczynają zakażać innych na 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki.

Groźne powikłania

W Polsce pacjenci, pediatrzy oraz lekarze rodzinni, postrzegają ospę wietrzną jako niezbyt groźną chorobę, która nie wymaga specjalnego nadzoru. Tymczasem lekarze chorób zakaźnych częściej obserwują komplikacje powiązane z ospą wietrzną, wymagające pobytu  w szpitalu. U dotychczas zdrowych osób mogą wystąpić powikłania bakteryjne, neurologiczne, hematologiczne, kardiologiczne, a także dotyczące układu oddechowego. Powikłania bakteryjne zwykle obejmują nadkażenie wykwitów ospowych, płonicę przyranną, różę, ropowicę, nacieki zapalne i ropnie skóry. W przypadku tych ostatnich niezbędne może być leczenie chirurgiczne. Zdarzają się również powikłania pod postacią inwazyjnych zakażeń bakteryjnych  zwanych  sepsą.

Jeżeli chodzi o powikłania neurologiczne to może wystąpić zapalenie móżdżku. Dotyczy ono głównie dzieci poniżej 15 roku życia, a jego przebieg jest na ogół łagodny. Z kolei zapalenie mózgu występuje głównie u dorosłych i ma ciężki przebieg. Trwa często ponad 2 tygodnie,  a śmiertelność wynosi od 5 do 20%. Niestety w 15% przypadków pozostawia trwałe następstwa neurologiczne.

Do innych, groźnych powikłań ospy wietrznej należą: zapalenie opon mózgowo‑rdzeniowych, poprzeczne zapalenie rdzenia, zespół Guillaina i Barrégo, porażenie nerwów czaszkowych oraz zapalenie siatkówki. Te choroby mogą wystąpić do kilku tygodni po zakażeniu wirusem VZV. Możliwe są także powikłania w postaci zapalenia płuc czy zapalenia mięśnia sercowego. Chorujący na ospę wietrzną są także narażeni na komplikacje w postaci małopłytkowości, zapalenia stawów, spojówek i rogówki.

Odrębnym zagadnieniem jest zakażenie VZV u osób z niedoborami odporności, czyli  np. chorych na nowotwory, leczonych immunosupresyjnie, poddawanych radioterapii, zakażonych HIV i noworodków. U tych osób ospa wietrzna może spowodować wysiew  do narządów wewnętrznych i doprowadzić do zgonu.

Tylko do lipca 2014 r. odnotowano już 176 182 przypadki zachorowań na ospę wietrzną.

Szczepienie kontra ospa wietrzna

Jak widać, z pozoru „niewinna” ospa wietrzna, może być naprawdę groźna. Najlepszym sposobem profilaktyki są szczepienia ochronne. Dziecko może zostać zaszczepione najwcześniej po ukończeniu 9 miesiąca życia, a WHO zaleca szczepienie powyżej 1 roku życia. Z ciekawostek, pierwszą szczepionkę zastosowano w Japonii w 1987 roku,  a powszechne szczepienia przeciwko ospie wietrznej są prowadzone w USA od 1995 roku. Początkowo dzieci były szczepione jedną dawką szczepionki. W 1997 roku 27% dzieci  w wieku 19-35 miesięcy życia było zaszczepionych jedną dawką, a w 2005 roku już 88%.  W związku z tym zaobserwowano spadek liczby zachorowań o 71-88%, a ilość koniecznych hospitalizacji o 88%. Co ważne, spadek liczby zgonów wśród dzieci w wieku 1-4 wyniósł 92%. Nie ulega więc wątpliwości, że powszechne szczepienia przeciwko ospie wietrznej spowodowały istotny spadek liczby zachorowań, powikłań, hospitalizacji i zgonów.

Obecnie podaje się dwie dawki szczepionki w odstępie co najmniej 6 tygodni. Zgodnie  z Programem Szczepień Ochronnych bezpłatnie szczepi się dzieci poniżej 12 roku życia  z upośledzeniem odporności i wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażone HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią oraz dzieci z ich najbliższego otoczenia. Bezpłatnie są również szczepione dzieci przebywające w żłobkach, klubach malucha, domach dziecka, zakładach opieki długoterminowej i innych zakładach opiekuńczych.

Dla pozostałych osób szczepionka jest pełnopłatna - w naszym kraju szczepionka przeciw ospie znajduje się na liście szczepień zalecanych przez Głównego Inspektora Sanitarnego.  W krajach, które szczepią regularnie swoich mieszkańców, lekarze obserwują długotrwałą odporność i wyraźne zmniejszenie liczby przypadków półpaśca. Szczepionka jest generalnie dobrze tolerowana. Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) występują raczej rzadko  i obejmują: obrzęk i zaczerwienie w miejscu podania szczepionki, ból, stan podgorączkowy  lub gorączkę, rozdrażnienie, brak łaknienia, zmęczenie, ból stawów, głowy, mięśni. Sporadycznie mogą wystąpić na skórze pojedyncze grudki lub pęcherzyki.

Przeciwwskazaniem do szczepienia są poważne niedobory odporności, leczenie immunosupresyjne, infekcje przebiegające z gorączką lub bez. Nie można też szczepić kobiet w ciąży.

Najważniejsze fakty

Ospa wietrzna nie zawsze jest lekką chorobą. W jej przebiegu mogą wystąpić powikłania, wymagające leczenia szpitalnego, a nawet zgony. Najczęstszą przyczyną hospitalizacji  są zakażenia bakteryjne i powikłania neurologiczne, które na długo wyłączają dziecko  z normalnego życia. Na szczęście, dzięki dostępnym szczepieniom przeciwko ospie wietrznej, możliwe jest obniżanie liczby zachorowań i niebezpiecznych powikłań.