Profilaktyka to nie tylko regularne badania i szczepienia, ale też zdrowy styl życia. Pomaga zapobiegać wielu chorobom lub wykryć je na wczesnym etapie. Choć na szali leży zdrowie – nie tylko własne, ale całej rodziny, to wciąż nie przywiązujemy do tego należytej wagi.
Dr n. med. Alicja Karney
Specjalista II st. w zakresie pediatrii, wakcynolog, dyrektor Naczelna Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie
Jakie działania profilaktyczne mają dziś największy wpływ na zdrowie rodziny?
To przede wszystkim szczepienia. Istotne są też: zdrowa dieta, aktywność fizyczna, unikanie używek i regularne badania. Ważne, by przeprowadzać bilanse u dzieci, bo dzięki nim możemy wcześnie zdiagnozować nieprawidłowości w zakresie rozwoju fizycznego czy psychicznego, a badając poziom cholesterolu w czasie bilansu sześciolatka, dzieci z nieprawidłowymi wynikami od razu mogą trafić pod opiekę specjalistyczną.
Dlaczego tak często odkładamy profilaktykę na później?
Pacjenci zwykle mówią, że nie mają czasu na badania. Część odczuwa pewnego rodzaju lęk przed diagnozą. Oczywiście, zdarza się również, że dostęp do badań jest utrudniony i długo czeka się na wizytę do lekarza specjalisty. Powodem bywa też brak pełnego zaufania do lekarza. Oprócz tego, niektórym pacjentom brakuje umiejętności poruszania się w systemie ochrony zdrowia.
Niestety, odkładanie profilaktyki na później ogranicza jakość życia i zwiększa koszty leczenia.
Jaką rolę odgrywają szczepienia ochronne?
Bardzo dużą – przede wszystkim zapobiegają chorobom zakaźnym. Nie tylko chronią przed zachorowaniem i powikłaniami, ale również budują odporność populacyjną. Dzięki nim udało się ograniczyć zachorowania na wiele chorób, a niektóre wyeliminować.
Kalendarz szczepień w danym kraju jest uzależniony od epidemiologii na jego terenie. Obejmuje szczepienia obowiązkowe i zalecane od urodzenia do 18. roku życia.
Dużą uwagę zwracamy obecnie na szczepienia dorosłych, ponieważ często są narażeni na zakażenia od dzieci – dziadkowie zarażają się od wnuków. Szczepimy się więc od urodzenia aż do późnej starości. Dla kobiet w ciąży ważna jest szczepionka przeciwko RSV, która pozwala przekazać przeciwciała dziecku i chronić je do 6. miesiąca życia. Szczepienia przeciwko RSV są też w pełni refundowane dla osób powyżej 65 lat.
Jakie choroby, którym można skutecznie zapobiegać dzięki szczepieniom, wciąż stanowią dziś wyzwanie?
Aktualnie szczepionki mogą zabezpieczyć przed 26 chorobami zakaźnymi, z czego obowiązkowe szczepienia przed 12 chorobami, są to: gruźlica, WZW typu B, błonica, tężec, krztusiec, polio, rotawirusy, odra, różyczka, świnka, pneumokoki, Haemophilus influenzae (Hib). Jednakże, jeżeli wyszczepialność w populacji dziecięcej spada do 90 proc. lub poniżej, natychmiast wzrasta liczba zachorowań. Dzięki dużej wyszczepialności notujemy na przykład tylko pojedyncze przypadki WZW typu B.
Na wzrost zachorowań, poza spadkiem liczby zaszczepionych, wpływa również sytuacja geopolityczna, np. w związku z wybuchem wojny w Ukrainie większym wyzwaniem w Polsce stała się gruźlica wielolekooporna. Po spadku wyszczepialności na krztusiec w czasie pandemii COVID-19 odnotowano gwałtowny wzrost zachorowań w latach 2024–25.
Co zrobić, aby profilaktyka stała się elementem codziennej troski o zdrowie?
Ważna jest edukacja zdrowotna od najmłodszych lat. Dzieci obserwują dorosłych. Jeżeli rodzice czy dziadkowie dbają o profilaktykę, to dzieci wyniosą ten nawyk z domu.
Przykre jest, że mamy tak dużo programów profilaktycznych, jak mammografia, cytologia, kolonoskopia, szczepienia na HPV, a tak mało osób z tego korzysta. Bardzo boimy się nowotworów, a jednak nic nie robimy, by im zapobiec.
